ธรรมเนียมสวดมนต์ทำวัตรเย็น วัดพระศรีรัตนศาสดารามนี้ เกิดขึ้นในสมัยสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ทรงครองวัดบวรนิเวศวิหาร สืบต่อจากพระบาทพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงลาผนวชเสด็จเถลิงถวัลย์ราชสมบัติเป็นรัชกาลที่ ๔ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อวันศุกร์ที่ ๔ เมษายน พ.ศ.๒๓๙๔ ตรงกับวันขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๕ เวลา ๕ ทุ่ม ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ที่มาของธรรมเนียมนี้ ตามดำรัสเล่าของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ที่ปรากฎในตำนานวัดบวรนิเวศว่า "แรกเสด็จเถลิงถวัยราชสมบัติ ถึงเทศกาลเข้าพรรษา เสด็จถวายพุ่มที่วัดนี้ พระศิษย์หลวงผู้เคยถวายสักการะในกาลเช่นนั้น ได้จัดสักการะไปตั้งไว้ที่ชุกชีหน้าพระพุทธชินสีห์ เพื่อทรงจบพระหัตถ์เป็นพุทธบูชา ทรงทราบอธิบายแล้วตรัสว่า พระผู้ระลึกถึงพระองค์ ถึง แรม ๕ ค่ำ เดือน ๘ จงไปทำวัตรสวดมนต์ที่วัดพระศรีรัตนศาสดารามเพื่อถวายเป็นพระราชกุศล"

ตามความในตำนานดังกล่าวแล้วสันนิฐานว่า ธรรมเนียมคงเริ่มตั้งแต่ปี พ.ศ.๒๓๙๕ เป็นต้นมาโดย สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ทรงนัดคณะสงฆ์วัดบวรนิเวศและที่ออกจากวัดบวรนิเวศ เป็นประชุมนมัสการพระมหามณีรัตนปฏิมากร ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วทำวัตรสวดมนต์ถวายพระราชกุศลแด่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ แทนถวายสักการะในเวลาทรงผนวช

ธรรมเนียมนี้ ได้ถือเป็นประเพณีปฏิบัติของพระสงฆ์ธรรมยุตสืบมา ซึ่งต่อมาคณะสงฆ์ฝ่ายมหานิกายได้นำเอาธรรมเนียมนี้ไปปฏิบัติเช่นเดียวกันโดยถือเอาวันแรม ๔ ค่ำ เดือน ๘ เป็นวันปฏิบัติ